Hörpudiskur og kræklingur úr Breiðafirði: Skelfiskurinn í flóanum við Stykkishólm

Flói skapaður fyrir skelfisk

Breiðafjörður er stór og grunnur flói á vesturströnd Íslands, prýddur tæplega 3.000 eyjum, hólmum og skerjum – sem heimamenn kalla gjarnan „flóa hinna þúsund eyja“ þar sem nákvæmur fjöldi þeirra breytist með flóði og fjöru. Í flóanum er um helmingur alls fjörusvæðis Íslands og rúmlega þriðjungur strandlengjunnar. Sjórinn er óvenju grunnur miðað við íslenska firði og munur á flóði og fjöru getur náð allt að sex metrum, sem er með því mesta sem gerist hér á landi. Þessi samsetning – grunnur sjávarbotn, gríðarstórt fjörusvæði og miklir sjávarstraumar – hrærir stöðugt upp næringarefnum í sjávarlögunum, sem skapar nákvæmlega þær aðstæður sem skelfiskur þrífst best í.

Hörpudisksárin

Stykkishólmur, sem stendur á litlum skaga á suðurströnd Breiðafjarðar, byggðist upp sem miðstöð veiða og verslunar á svæðinu, og áratugum saman snerist það fyrst og fremst um hörpudisk. Hörpudisksveiðar í Breiðafirði hófust árið 1970 og flóinn varð mikilvægasta hörpudisksmið landsins, þar sem um 254.000 tonn bárust að landi áður en veiðunum var hætt árið 2003. Stofninn hafði farið minnkandi frá því snemma á níunda áratugnum, og hraðara hrun frá lokum þess tíunda – sem rekja mátti til lélegrar nýliðunar, sníkjudýrasýkingar sem kölluð var „grásmit“ og hlýnunar botnsjávar – neyddi fram lokunina. Óverulegar og stranglega takmarkaðar veiðar í atvinnuskyni hafa verið leyfðar á ný frá árinu 2020, en stofnmælingar sýna enn söguleg lágmörk, svo hörpudiskurinn í dag er mun fágætari vara en áður var.

Kræklingurinn: Hversdagslegi fengurinn

Á meðan hörpudisksstofninn átti í vök að verjast, hvarf kræklingurinn aldrei. Hann vex í þéttum breiðum í fjörum Breiðafjarðar, þar sem hann festir sig við kletta og sker sem flæðir yfir og fjarar undan tvisvar á dag í takt við þennan mikla mun á flóði og fjöru. Kræklingatínsla krefst hvorki báts né plógs eins og hörpudisksveiðar – hægt er að tína hann með höndunum á fjöru, sem er hluti af því hvers vegna hann hefur haldist sem stöðug fæðuuppspretta heimamanna á meðan hörpudisksveiðarnar gengu í gegnum uppgang, hrun og að hluta til endurreisn. Veitingastaðir í Stykkishólmi og víðar á Snæfellsnesi bjóða upp á krækling úr Breiðafirði þegar hann er fáanlegur, yfirleitt einfaldlega gufusoðinn til að leyfa fersku bragði flóans sjálfs að njóta sín.

Upplifðu og smakkaðu flóann

• Leiðin þangað: Stykkishólmur er í um 2,5 klukkustunda akstursfjarlægð (u.þ.b. 170 km) frá Reykjavík ef ekið er eftir Þjóðvegi 1 og vegi 54
• Besta leiðin til að skoða eyjarnar: sigling með leiðsögn um Breiðafjörð frá Stykkishólmshöfn, sem tekur yfirleitt 2–3 klukkustundir og inniheldur oft stopp þar sem skelfiskur er dreginn upp í neti og smakkaður beint um borð
• Hvað skal taka með: hlý og vindheld föt, jafnvel að sumarlagi – flóinn er opinn og það getur verið næðingssamt á þilfarinu
• Tímasetning: siglingar eru almennt í boði frá síðvoru og fram á haust, en þær ráðast þó af veðri og sjávarföllum
• Hvað skal panta af matseðlinum: kræklingur úr Breiðafirði er mun öruggari kostur; hörpudiskur er aðeins í boði endrum og eins vegna takmarkaðra veiða

Hvar er best að gista

Stykkishólmur Inn er staðsett í hinum notalega gamla bæ Stykkishólms, í örstuttri göngufjarlægð frá höfninni þaðan sem siglingar um Breiðafjörð hefjast og þar sem ferskum kræklingi og hörpudiski dagsins er landað. Bókaðu beint á Ourhotels.is til að fá besta fáanlega verðið.

Ljósmynd: Rob Oo á Wikimedia Commons, CC BY 2.0.